Cách xử lý và bảo quản sách bị mốc: Hướng dẫn an toàn tại nhà

Khi phát hiện những đốm trắng, đen hoặc xanh xám trên bề mặt bìa và các trang giấy kèm theo mùi hôi ẩm đặc trưng, cuốn sách của bạn đã bị nấm mốc tấn công.

Nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng này là do sách được lưu trữ trong môi trường có độ ẩm không khí vượt mức 60% kết hợp với sự thiếu lưu thông gió. Nếu không được can thiệp kịp thời, nấm mốc sẽ ăn mòn cellulose trong giấy, làm giấy mủn nát và lây lan sang toàn bộ giá sách.

Để cứu vãn cuốn sách, nguyên tắc quan trọng nhất là: Làm khô nấm mốc trước khi làm sạch, và tuyệt đối không sử dụng nước.

Dưới đây là quy trình từng bước giúp bạn loại bỏ nấm mốc an toàn mà không làm hỏng cấu trúc giấy.

Nội dung trang

Bước 1: Cách ly và chuẩn bị dụng cụ

Ngay khi phát hiện một cuốn sách bị mốc, hãy lấy nó ra khỏi giá sách ngay lập tức để bào tử nấm không lây lan sang các cuốn lân cận.

Bạn cần đưa sách ra khu vực ngoài trời hoặc nơi thoáng khí để thực hiện việc làm sạch.

Chuẩn bị các dụng cụ sau:
* Khẩu trang y tế (hoặc N95) và găng tay cao su.
* Một chiếc cọ lông mềm (cọ vẽ hoặc cọ trang điểm sạch) hoặc khăn vi sợi (microfiber) khô.
* Giấy sáp (wax paper) hoặc giấy nến nấu ăn.
* Cồn y tế 70 độ.
* Bông gòn hoặc tăm bông.

Bước 2: Chuyển nấm mốc sang trạng thái “ngủ đông”

Bạn không thể lau sạch nấm mốc khi chúng đang ở trạng thái ẩm ướt vì hành động lau sẽ làm nấm bôi bét ra và thấm sâu hơn vào thớ giấy. Cần phải làm khô chúng trước.

Nếu sách bị ẩm ướt nhẹ: Mở hé cuốn sách, dựng đứng trên bàn và dùng quạt gió thổi nhẹ vào các trang sách trong vài giờ.
Sử dụng ánh nắng tự nhiên: Phơi sách dưới ánh nắng mặt trời nhẹ vào sáng sớm (khoảng 30-45 phút). Tia UV có tác dụng diệt nấm mốc tự nhiên. Tuy nhiên, không phơi dưới nắng gắt quá lâu vì nhiệt độ cao sẽ làm cong bìa và giòn giấy.
Lưu ý: Không dùng máy sấy tóc ở nhiệt độ cao, vì nhiệt nóng có thể làm hỏng lớp keo đóng gáy sách.

Khi nấm mốc khô lại, chúng sẽ biến thành dạng bột nhe. Lúc này, bạn có thể tiến hành làm sạch.

Bước 3: Loại bỏ bào tử nấm mốc trên bề mặt

Trong môi trường thoáng khí (tốt nhất là ngoài trời), dùng cọ lông mềm phẩy nhẹ nhàng lên các vết mốc trên bìa và các trang giấy.

Hãy phẩy theo hướng từ gáy sách ra phía mép ngoài của trang giấy để bào tử nấm rơi ra ngoài không khí. Tránh dùng lực ép mạnh để không làm mốc chà xát sâu vào giấy.

Mẹo nhỏ: Kẹp một tờ giấy sáp (hoặc giấy nến) dưới trang sách bạn đang làm sạch để nấm mốc không vô tình rơi xuống làm bẩn trang bên dưới.

Bước 4: Lau diệt khuẩn bằng cồn 70 độ

Sau khi đã quét sạch phần bột mốc, bề mặt giấy có thể vẫn còn lưu lại bào tử tàng hình hoặc vết ố nhẹ.

Thấm một lượng rất nhỏ cồn 70 độ vào bông gòn hoặc tăm bông (chỉ làm ẩm, không làm ướt sũng).
Chấm nhẹ nhàng lên khu vực vừa bị mốc.
Cồn 70 độ có khả năng diệt cấu trúc nấm mốc và đặc biệt là bốc hơi cực nhanh, do đó nó sẽ không làm giấy bị nhăn nhúm hay cong vênh như khi bạn dùng nước.
Chờ trang giấy khô hoàn toàn mới gấp sách lại.

Phân biệt nấm mốc (Mold) và đốm cáo (Foxing)

Nhiều người thường nhầm lẫn giữa nấm mốc và hiện tượng “đốm cáo” (foxing).

Nấm mốc: Có cấu trúc nổi trên bề mặt (như lông tơ hoặc bột), màu trắng, xám, đen hoặc xanh. Có mùi hôi, mốc đặc trưng. Có thể lây lan.
Foxing (Đốm cáo): Là những đốm ố vàng, nâu rỉ sét thường xuất hiện trên các trang sách cũ. Đây là quá trình oxy hóa tự nhiên của giấy do sự lão hóa của các hợp chất hóa học hoặc tạp chất kim loại lẫn trong quá trình sản xuất giấy. Đốm cáo phẳng, tiệp vào giấy, không có lông tơ và không lây lan trong không khí.

Nếu sách của bạn chỉ bị đốm vàng do Foxing, bạn không cần dùng cồn để lau vì không thể tẩy sạch được bằng phương pháp thông thường. Tình trạng này chỉ cần bảo quản khô ráo để làm chậm quá trình lão hóa giấy.

Những sai lầm cần tránh khi xử lý sách mốc

Dùng khăn ướt hoặc cồn pha nước: Đưa thêm độ ẩm vào giấy là điều tối kỵ.
Sử dụng thuốc tẩy (Bleach): Hóa chất mạnh sẽ phá hủy cấu trúc cellulose, làm giấy mủn ngay lập tức và làm phai màu mực in.
Bỏ sách vào lò vi sóng: Mặc dù lò vi sóng tỏa nhiệt, nhưng nó sẽ làm chảy keo gáy sách, làm quăn giấy và có nguy cơ bắt lửa.

Cách bảo quản giá sách để ngăn nấm mốc quay lại

Để nấm mốc không có cơ hội phát triển, môi trường lưu trữ sách cần được kiểm soát chặt chẽ:

Kiểm soát độ ẩm: Giữ độ ẩm phòng ở mức 40% – 50%. Trong những ngày nồm ẩm, hãy đóng kín cửa sổ và bật máy hút ẩm hoặc điều hòa chế độ Dry.
Sử dụng vật liệu hút ẩm: Đặt các gói hạt hút ẩm (Silica gel) hoặc hộp hút ẩm ở các góc phía sau giá sách. Cần kiểm tra và thay mới khi chúng đã ngậm no nước.
Lưu thông không khí: Không xếp sách quá chật cứng trên kệ. Hãy để lại các khe hở nhỏ giữa các cuốn sách và không đẩy sách sát tịt vào mặt tường phía sau để không khí có thể lưu thông.
Vệ sinh định kỳ: Thường xuyên lau bụi cho giá sách. Bụi bẩn chính là nguồn cung cấp dinh dưỡng lý tưởng cho bào tử nấm mốc nảy mầm khi gặp độ ẩm cao.

Lưu ý: Bào tử nấm mốc có thể gây kích ứng đường hô hấp hoặc làm trầm trọng thêm các triệu chứng hen suyễn, dị ứng. Luôn đeo khẩu trang và thực hiện việc làm sạch sách ở không gian mở hoặc ngoài trời. Nếu cuốn sách có dấu hiệu mốc đen diện rộng, bốc mùi nồng nặc và bạn là người có cơ địa dị ứng, hãy cân nhắc việc bỏ cuốn sách đi hoặc nhờ đến các chuyên gia phục chế tài liệu chuyên nghiệp thay vì tự xử lý tại nhà.