Điền Kinh Paralympics Là Gì? Quy Định Phân Hạng Và Trang Thiết Bị Thi Đấu
Điền kinh Paralympics (Para athletics) là gì? Tìm hiểu chi tiết về các nội dung thi đấu, hệ thống mã phân hạng T/F và trang thiết bị chuyên dụng của bộ môn này.
Điền kinh Paralympics (tên quốc tế chính thức: Para athletics) là phân môn điền kinh dành cho các vận động viên khuyết tật, thi đấu trong khuôn khổ Đại hội Thể thao Người khuyết tật Thế giới (Paralympic Games) cũng như các giải vô địch thế giới do Ủy ban Paralympic Quốc tế (IPC) và Liên đoàn Điền kinh Người khuyết tật Thế giới (World Para Athletics) quản lý.
Đây là môn thể thao có lịch sử lâu đời bậc nhất của phong trào Paralympic, xuất hiện liên tục từ kỳ Thế vận hội Rome 1960 cho đến nay. Điền kinh luôn nắm giữ vị trí bộ môn có số lượng vận động viên tham gia đông nhất và số bộ huy chương nhiều nhất trong toàn bộ chương trình thi đấu Paralympic mùa hè.
Các dạng khiếm khuyết đủ điều kiện tham dự
Để đảm bảo tính cạnh tranh công bằng và dựa trên năng lực thể thao thực tế, World Para Athletics quy định 10 dạng khiếm khuyết được phép đăng ký thi đấu, chia thành ba nhóm lớn:
- Khiếm khuyết thể chất: Suy giảm sức mạnh cơ bắp, suy giảm tầm vận động thụ động, thiếu hụt chi (do đoạn chi bẩm sinh hoặc cắt cụt), chênh lệch chiều dài chân, tầm vóc thấp (loạn sản sụn), tăng trương lực cơ, mất điều hòa vận động, và múa vờn (thường do bại não hoặc chấn thương não).
- Khiếm khuyết thị giác: Từ khiếm thị một phần (thị lực còn sót lại rất thấp) đến mù hoàn toàn.
- Khiếm khuyết trí tuệ: Giới hạn đáng kể về chức năng trí tuệ và hành vi thích ứng, khởi phát trước 18 tuổi.
Cách đọc hệ thống phân hạng T và F trong điền kinh Paralympics
Đặc trưng phức tạp và quan trọng nhất của điền kinh Paralympics nằm ở hệ thống phân hạng thương tật (Classification). Mục tiêu của hệ thống này không phải là xếp những người có cùng căn bệnh vào chung một bảng, mà là xếp những người có cùng mức độ tác động chức năng lên hoạt động thi đấu vào cạnh tranh với nhau.
Mỗi vận động viên sẽ mang một mã thi đấu gồm một chữ cái và hai chữ số:
- Chữ cái quy định phân môn:
- T (Track/Jump): Dành cho các nội dung chạy trên đường chạy và các môn nhảy (nhảy xa, nhảy cao).
- F (Field): Dành cho các nội dung ném đẩy tại sân bãi (đẩy tạ, ném đĩa, phóng lao, ném gậy).
- Chữ số hàng chục quy định nhóm khiếm khuyết:
- 11 – 13: Vận động viên khiếm thị. Số 11 là mù hoàn toàn hoặc gần như hoàn toàn; số 13 là thị lực suy giảm ở mức nhẹ nhất trong nhóm đủ điều kiện.
- 20: Vận động viên khiếm khuyết trí tuệ.
- 31 – 38: Vận động viên gặp vấn đề về phối hợp vận động và điều hòa trương lực (như bại não, chấn thương sọ não). Các hạng từ 31 đến 34 thi đấu ở tư thế ngồi (xe lăn hoặc ghế cố định); các hạng từ 35 đến 38 thi đấu ở tư thế đứng.
- 40 – 47: Vận động viên có tầm vóc thấp (40, 41) hoặc thiếu hụt chi, suy giảm chức năng chi nhưng thi đấu ở tư thế đứng không dùng chân giả chuyên dụng carbon nhiều khớp (hoặc khiếm khuyết chi trên như hạng 45, 46, 47).
- 51 – 57: Vận động viên thi đấu ở tư thế ngồi (suy giảm chức năng do chấn thương tủy sống, cắt cụt cả hai chân hoặc mất chức năng cơ nghiêm trọng). Nhóm 51–54 thường thi đấu trên xe lăn đua; nhóm 55–57 thường thi đấu trên khung ném cố định.
- 61 – 64: Vận động viên cụt chi dưới thi đấu ở tư thế đứng bằng việc sử dụng chân giả thể thao chuyên dụng (blades).
Quy tắc số học: Ở chữ số hàng đơn vị, số càng nhỏ biểu thị mức độ suy giảm chức năng càng nặng, số càng lớn biểu thị mức độ suy giảm chức năng càng nhẹ.
Các nội dung thi đấu tiêu biểu
Chương trình thi đấu của điền kinh Paralympics bao gồm hầu hết các cự ly tương tự như điền kinh tiêu chuẩn, đồng thời bổ sung một số nội dung thiết kế riêng:
- Chạy và đua xe lăn: Các cự ly ngắn (100m, 200m, 400m), trung bình (800m, 1500m), cự ly dài (5000m) và chạy Marathon (42,195km).
- Ném đẩy: Bao gồm đẩy tạ (Shot Put), ném đĩa (Discus Throw), phóng lao (Javelin Throw). Riêng các hạng thương tật nặng (F31, F32, F51) không thể cầm nắm quả tạ hay cây lao tiêu chuẩn sẽ thi đấu nội dung ném gậy gỗ (Club Throw) – một môn thi đặc thù chỉ có tại Paralympics.
- Các môn nhảy: Nhảy xa và nhảy cao dành cho các hạng thương tật phù hợp điều kiện vận động an toàn.
- Tiếp sức hỗn hợp (Universal 4x100m Relay): Nội dung đồng đội đặc sắc gồm 4 thành viên đại diện cho 4 nhóm khiếm khuyết khác nhau: một vận động viên khiếm thị, một vận động viên tổn thương chi thể đứng, một vận động viên bại não/phối hợp vận động và một vận động viên thi đấu trên xe lăn đua.
Trang thiết bị công nghệ và vai trò của người hỗ trợ
Khác với điền kinh Olympic nơi vận động viên chủ yếu dựa vào trang phục và giày đinh tiêu chuẩn, điền kinh Paralympics đòi hỏi sự trợ giúp của các thiết bị công nghệ thích ứng cao:
- Lưỡi dao chạy bằng sợi carbon (Running Blades): Dành cho vận động viên cụt chân. Các thiết bị này được tính toán độ uốn, độ đàn hồi cơ học và bị giới hạn chiều cao tối đa nghiêm ngặt theo công thức MASH (Maximum Allowable Standing Height) để ngăn chặn lợi thế không công bằng về chiều dài sải chân.
- Xe lăn đua (Racing Wheelchairs): Được thiết kế riêng bằng hợp kim nhôm siêu nhẹ hoặc sợi carbon với cấu trúc 3 bánh (một bánh trước nhỏ định hướng, hai bánh sau lớn nghiêng góc). Vận động viên dùng găng tay chuyên dụng tác động lực trực tiếp lên vành đẩy nhỏ gắn đồng tâm với bánh xe.
- Ghế/Khung ném cố định (Throwing Frames): Dành cho các vận động viên thi đấu ném đẩy ở tư thế ngồi. Khung ném được neo chặt xuống mặt sân bằng dây cáp chuyên dụng để đảm bảo độ vững chắc khi vận động viên dồn lực thân trên vung tay.
- Người dẫn đường (Guide Runners) và dây nối (Tethers): Vận động viên khiếm thị hạng T11 và T12 được phép chạy cùng một người dẫn đường sáng mắt. Cả hai kết nối với nhau bằng một sợi dây nhỏ không co giãn buộc ở cổ tay. Người dẫn đường có nhiệm vụ định hướng hướng chạy và thông báo khoảng cách bằng lời, nhưng tuyệt đối không được phép kéo, đẩy hoặc cán đích trước vận động viên.
Sự khác biệt cốt lõi giữa điền kinh Paralympics và điền kinh Olympic
Điểm khác nhau lớn nhất không nằm ở tinh thần tranh đua hay khối lượng bài tập, mà nằm ở triết lý vận hành:
| Tiêu chí | Điền kinh Olympic | Điền kinh Paralympics |
|---|---|---|
| Cơ chế phân bảng | Theo giới tính nam / nữ | Theo giới tính và theo từng phân hạng chức năng (T/F) |
| Trang bị hỗ trợ | Giày chạy và trang phục cơ bản | Chân giả carbon, xe lăn đua, khung neo, dây dẫn hướng |
| Nhân sự thi đấu | Vận động viên độc lập | Cho phép người dẫn đường hoặc người hỗ trợ kỹ thuật ở một số hạng |
| Số lượng bộ huy chương | Cố định ở khoảng gần 50 nội dung | Thường vượt trên 160 nội dung do chia nhỏ theo hạng thương tật |
Điền kinh Paralympics là sự kết tinh giữa ý chí phi thường của con người, sự tiến bộ của khoa học cơ sinh học hiện đại và tinh thần thể thao công bằng, mở ra cơ hội tranh tài đỉnh cao cho mọi vận động viên vượt lên trên các giới hạn thể chất.
Thông tin trong bài viết nhằm mục đích cung cấp kiến thức thể thao tổng quát về quy định và thể thức thi đấu. Người khuyết tật khi bắt đầu tham gia các hoạt động thể dục thể thao thích ứng cần tham khảo ý kiến của bác sĩ y học thể thao, chuyên gia phục hồi chức năng hoặc chuyên viên phân hạng thể thao được cấp chứng chỉ để xác định phương thức tập luyện và dụng cụ hỗ trợ an toàn.