Làm Then: Nghi Lễ Truyền Thống của Dân Tộc Tày, Nùng và Thái

Giới thiệu về nghi lễ làm Then

Trong kho tàng văn hóa truyền thống của các dân tộc Tày, Nùng và Thái ở Việt Nam, nghi lễ làm Then giữ vị trí vô cùng quan trọng, thể hiện sự gắn kết giữa con người và thế giới tâm linh. Vậy làm Then là gì? Đây là một nghi lễ truyền thống do các thầy Then thực hiện nhằm cầu mong sự bình an, mùa màng bội thu và xua đuổi tai ương cho cộng đồng. Nghi lễ này không chỉ phản ánh tín ngưỡng dân gian phong phú mà còn chứa đựng giá trị văn hóa sâu sắc, đồng thời là biểu tượng của sự sống, sự hòa hợp giữa con người và thiên nhiên. Chính vì vậy, việc tìm hiểu về làm Then không những giúp ta hiểu rõ hơn về văn hóa dân tộc mà còn góp phần bảo tồn bản sắc truyền thống.

Bài viết này được tổng hợp và biên soạn dựa trên những tư liệu chính xác, cùng với những nghiên cứu uy tín như tại trang Robert. Qua đó, bài viết trình bày chi tiết về nghi lễ làm Then, các thầy Then, âm nhạc trong nghi lễ, cũng như sự phát triển và duy trì nghi lễ trong đời sống hiện đại ngày nay.

Khái niệm làm Then

Làm Then là một nghi lễ truyền thống đặc trưng của người Tày, Nùng và Thái, nhằm kết nối cõi trần với cõi thần linh. Từ xa xưa, người dân đã xem đây như một hình thức giao tiếp thiêng liêng, mang lại sự may mắn, an lành và hướng đến sự phát triển bền vững cho cộng đồng. Trong làm Then, thầy Then chính là người trung gian, họ làm nhiệm vụ cầu khấn, truyền đạt thông điệp và thực hiện các nghi lễ quan trọng.

Nghi lễ này thường được tổ chức vào những dịp đặc biệt như đầu năm, mùa vụ, khi gặp thiên tai hoặc bệnh dịch, với mục đích xa xua những điều xấu, mang lại sự an yên cho gia đình và xã hội. Làm Then không chỉ là hoạt động tôn giáo mà còn là sự biểu hiện của tâm thức dân tộc, gắn bó con người với truyền thống, cội nguồn. Đây chính là sự kết tinh giữa tín ngưỡng bản địa và tinh thần cộng đồng sáng tạo qua nhiều thế hệ.

Vai trò của làm Then trong tín ngưỡng dân tộc

Nghi lễ làm Then giữ một vị trí then chốt trong tín ngưỡng dân gian của người Tày, Nùng và Thái bởi vai trò minh chứng cho truyền thống tâm linh lâu đời và niềm tin thiêng liêng trong đời sống. Thông qua nghi lễ này, con người tránh khỏi những hiểm họa, bệnh tật, đồng thời mong muốn một cuộc sống hạnh phúc, ấm no và thịnh vượng.

Ngoài ra, làm Then còn giúp duy trì sự hài hòa giữa dân cư và thiên nhiên, biến các nghi thức tưởng chừng như cứng nhắc trở nên mang tính nghệ thuật sâu sắc, thông qua âm nhạc và lời hát. Điều này giúp tín ngưỡng không chỉ đơn thuần là hoạt động tâm linh mà còn trở thành một phần không thể thiếu của đời sống văn hóa, nâng cao giá trị văn hóa cộng đồng.

Vai trò của làm Then trong đời sống hiện đại còn được khẳng định qua sự ảnh hưởng tích cực đến nhận thức văn hóa, giữ gìn bản sắc dân tộc giữa dòng chảy của xã hội đương đại.

Các thầy Then trong nghi lễ

Định nghĩa và vai trò của thầy Then

Một trong những vấn đề cốt lõi khi tìm hiểu làm then là gì chính là vai trò không thể thay thế của thầy Then. Thầy Then là người thực hiện nghi thức, đóng vai trò làm trung gian giữa thế giới con người và thần linh trong các nghi lễ. Không phân biệt nam nữ, thầy Then được xem là người có năng lực đặc biệt để dẫn dắt cộng đồng qua những bài cúng, lời hát, các điệu múa và việc sử dụng các nhạc cụ truyền thống.

Vai trò của thầy Then không chỉ đơn thuần là một người làm nghi lễ mà còn là người truyền đạt tri thức tâm linh, mang trong mình sứ mệnh duy trì văn hóa truyền thống. Họ vừa là nghệ nhân, vừa là người giữ gìn tâm linh cộng đồng. Thầy Then giúp mọi người kết nối với thế giới thần linh để giải trừ tai họa, cầu mong mùa màng tốt tươi và mang lại sự bình an cho dân làng.

Phân loại thầy Then (Then Tậc, Mè Then)

Trong tín ngưỡng của người Tày tại Lạng Sơn, thầy Then được chia thành hai loại chính dựa theo giới tính và chức năng: Then Tậc và Mè Then. Then Tậc là các thầy Then nam, thường đảm nhận vai trò chính trong lễ nghi làm Then. Đồng thời, các thầy Then nam này thường là những người có kinh nghiệm lâu năm, chuyên thực hiện các nghi thức quan trọng, biểu hiện sự quyền uy và truyền thống trong tín ngưỡng.

Trong khi đó, Mè Then là các thầy Then nữ. Dù đứng ở vai trò phụ hoặc bậc thấp hơn so với Then Tậc, Mè Then lại được biết đến như những người giữ lửa văn hóa qua các bài hát Then và công việc phụ giúp trong các nghi lễ. Sự phân biệt này thể hiện văn hóa đặc thù của người Tày Lạng Sơn, tạo nên sự đa dạng trong vai trò của thầy Then mà vẫn giữ được sự cân bằng trong các nghi lễ làm Then.

Việc phân loại trên không chỉ đơn thuần phân biệt giới tính mà còn phản ánh sự phân công vai trò rõ ràng trong cộng đồng nhằm giữ gìn truyền thống lâu đời một cách hiệu quả và bền vững.

Căn Then và quá trình trở thành thầy Then

Khái niệm “căn Then”

Trong quá trình tìm hiểu về làm then là gì, chúng ta không thể bỏ qua khái niệm “căn Then”. Đây là thuật ngữ chỉ người có duyên phận, được tổ nghề “chọn mặt gửi vàng” để trở thành thầy Then. Theo quan niệm dân gian, căn Then là một dạng “tiếng gọi tâm linh” cho những ai được định trước phải đảm nhận vai trò quan trọng trong tín ngưỡng.

Người có căn Then thường trải qua những dấu hiệu đặc biệt như gặp những hiện tượng lạ, có giấc mơ liên quan tới thế giới thần linh hoặc các biến cố về sức khỏe nếu không làm nhiệm vụ của mình. Điều này cho thấy căn Then không phải là sự lựa chọn tự nguyện mà là sứ mệnh được truyền thừa, chi phối cả thể xác và tinh thần của người được chọn.

Hiện tượng này tạo nên cơ sở cho việc truyền nghề làm Then trong nhiều thế hệ, đảm bảo vai trò của thầy Then được kế tục và bảo tồn bền vững.

Quy trình và điều kiện để trở thành thầy Then

Trở thành thầy Then đòi hỏi sự hội tụ của cả nhân duyên và kiến thức được học truyền thống từ các bậc tiền bối. Quy trình này bắt đầu ngay từ khi người có “căn Then” được phát hiện thông qua các biểu hiện tâm linh hay sức khỏe bất thường. Người này sau đó sẽ được dạy bảo, truyền dạy những bài cúng, lời hát Then, và các nghi thức tâm linh một cách bài bản.

Ngoài yếu tố gia đình được truyền nghề, một số trường hợp người có căn Then sẽ được thầy Then đi trước trực tiếp truyền dạy để nhận và thực hiện nhiệm vụ. Quá trình này đòi hỏi sự kiên trì, lòng thành kính và thấu hiểu sâu sắc về tín ngưỡng mới có thể trở thành một thầy Then chính hiệu.

Điều kiện quan trọng khác là thầy Then phải có sức khỏe ổn định và tinh thần căng tràn để có thể chịu đựng được áp lực của nghi lễ và nhiệm vụ tâm linh đặc thù. Vì vậy, quá trình này vừa mang tính truyền thống vừa đòi hỏi sự bồi dưỡng về mặt tinh thần lẫn thể chất.

Âm nhạc trong các nghi lễ Then

Vai trò của âm nhạc trong làm Then

Âm nhạc là linh hồn của nghi lễ làm Then, đóng vai trò không thể thiếu trong việc tạo nên sự kết nối giữa thế giới vật chất và tâm linh. Trong mỗi nghi lễ, âm Nhạc giúp truyền tải cảm xúc, lời cầu khấn, và sự giao tiếp giữa thầy Then với các thần linh. Đây cũng chính là phương tiện tạo nên bầu không khí thần bí, linh thiêng và giúp người tham gia nghi lễ dễ dàng hòa mình vào dòng chảy tâm linh.

Âm nhạc trong nghi lễ làm Then không đơn thuần là nghệ thuật mà còn là công cụ thiêng liêng, góp phần định hướng trạng thái tinh thần cho cộng đồng, giúp mọi người cảm nhận được sự an ủi, bình ổn và sức mạnh siêu nhiên từ sự linh thiêng. Thầy Then với các bài hát Then đều thể hiện sự khéo léo và tinh tế về ngôn từ, âm điệu, kết hợp chặt chẽ với nhạc cụ truyền thống để làm sống động nghi thức.

Công cụ âm nhạc sử dụng (đàn tính, hát Then)

Hai công cụ không thể thiếu trong nghi lễ làm Then chính là đàn tính và hát Then. Đàn tính là một loại đàn dây truyền thống có hình dáng dài và nhỏ, âm thanh vang xa, trầm ấm, rất phù hợp với việc truyền tải linh hồn tín ngưỡng trong nghi lễ. Thầy Then thường sử dụng đàn tính để dẫn dắt bài hát, tạo nhịp điệu và mang đến những giai điệu đặc trưng độc đáo.

Bên cạnh đó, hát Then cũng là một yếu tố nghệ thuật quan trọng, tạo thành tiếng lòng của cộng đồng gửi đến thần linh với những lời ca, câu chuyện về cuộc sống, về tâm hồn và niềm tin. Hát Then không phải là những bài hát thông thường mà được xây dựng với nội dung đặc sắc, kết hợp với các điệu múa, biểu cảm cũng như nhạc cụ tạo thành một thể thống nhất trong nghi lễ.

Nhờ sự kết hợp nhuần nhuyễn của đàn tính và hát Then, nghi lễ làm Then không chỉ là một sự kiện tâm linh mà còn là biểu tượng văn hóa, nghệ thuật đặc sắc của các dân tộc Tày, Nùng và Thái.

Sự duy trì và phát triển nghi lễ Then hiện nay

Các hình thức tổ chức lễ hội

Ngày nay, nghi lễ làm Then vẫn tiếp tục được duy trì rộng rãi trong các cộng đồng người Tày, Nùng và Thái, không chỉ ở các vùng núi phía Bắc mà còn tại nhiều địa phương khác. Các lễ hội làm Then được tổ chức bài bản hơn, qui mô hơn, nhằm đáp ứng nhu cầu tâm linh và văn hóa của xã hội hiện đại. Lễ hội thường diễn ra vào dịp đầu năm mới, lễ hội mùa xuân hoặc các ngày lễ quan trọng trong năm dân gian.

Trong các lễ hội, những nghi thức làm Then được thể hiện đa dạng từ các buổi cúng đơn giản trong gia đình đến các lễ hội cộng đồng lớn, thu hút đông đảo người dân tham gia. Đặc biệt, các nghi thức được phối hợp với các hoạt động văn hóa như múa hát, trình diễn trang phục truyền thống và thi đấu thể thao tạo nên không khí sôi nổi, hấp dẫn, thu hút sự tham gia của thế hệ trẻ.

Điều này không chỉ giúp lưu giữ nghi lễ truyền thống mà còn tạo cơ hội giới thiệu giá trị văn hóa Then đến với đông đảo công chúng, góp phần phát triển du lịch văn hóa bản địa.

Ý nghĩa bảo tồn văn hóa dân tộc

Nghi lễ làm Then với những giá trị tâm linh và nghệ thuật đặc sắc là một phần không thể tách rời của bản sắc văn hóa dân tộc Tày, Nùng và Thái. Việc duy trì và phát triển nghi lễ này có vai trò quan trọng trong việc bảo tồn các giá trị truyền thống và giáo dục thế hệ trẻ về cội nguồn văn hóa của mình.

Không chỉ mang ý nghĩa tâm linh, nghi lễ còn giúp củng cố sự đoàn kết cộng đồng, nâng cao ý thức bảo vệ truyền thống, đồng thời góp phần làm phong phú thêm kho tàng văn hóa phong phú của đa dạng dân tộc Việt Nam. Giữa sự giao thời của hiện đại và truyền thống, việc bảo tồn nghi lễ làm Then còn giúp nâng cao vị thế văn hóa của các dân tộc thiểu số, từ đó thúc đẩy phát triển bền vững về mặt xã hội và con người.

Làm Then không chỉ là một nghi lễ, mà còn là sợi dây nối kết giữa quá khứ và hiện tại, một báu vật văn hóa vô giá mà mỗi chúng ta đều có trách nhiệm bảo vệ và phát huy.

Bảng thống kê sự phân bố thầy Then theo giới tính tại Lạng Sơn

Loại Thầy Then	Số Lượng (ước tính)	Tỷ lệ %	Ghi chú
Then Tậc (Nam)	420	58%	Vai trò chủ đạo trong lễ nghi
Mè Then (Nữ)	305	42%	Hỗ trợ và đồng hành trong lễ nghi

Câu hỏi thường gặp về làm Then

1. Làm Then là gì và tại sao nghi lễ này quan trọng đối với người Tày, Nùng, Thái?

“Làm Then là nghi lễ truyền thống gắn liền với tín ngưỡng dân gian của dân tộc Tày, Nùng và Thái, nhằm cầu bình an, mùa màng bội thu và giải trừ tai ương. Đây là cột mốc tâm linh quan trọng giúp duy trì sự hài hòa giữa con người và thế giới thần linh.”

2. Thầy Then là ai và vai trò của họ trong nghi lễ làm Then như thế nào?

“Thầy Then là người thực hiện nghi lễ làm Then, đóng vai trò trung gian giao tiếp với thần linh. Họ còn là người giữ gìn và truyền lại các kiến thức, bài ca, nhạc cụ trong làm Then, góp phần bảo tồn tín ngưỡng và văn hóa truyền thống.”

3. Căn Then là gì và nó ảnh hưởng ra sao đến quá trình trở thành thầy Then?

“Căn Then là khái niệm chỉ người có duyên phận, được tổ nghề lựa chọn để trở thành thầy Then. Người có căn Then thường không thể từ chối nhiệm vụ, nếu không sẽ gặp những khó khăn về sức khỏe và tinh thần.”

4. Âm nhạc trong làm Then đóng vai trò gì?

“Âm nhạc, đặc biệt là đàn tính và hát Then, là phương tiện quan trọng giúp thầy Then truyền tải lời cầu khấn, tạo không khí linh thiêng và kết nối cộng đồng với thế giới tâm linh trong nghi lễ.”

5. Nghi lễ làm Then hiện nay được duy trì và phát triển như thế nào?

“Nghi lễ làm Then tiếp tục được tổ chức dưới nhiều hình thức lễ hội truyền thống và hiện đại, nhằm phục vụ nhu cầu văn hóa, tín ngưỡng đồng thời nâng cao nhận thức bảo tồn văn hóa dân tộc giữa xã hội hiện đại.”

6. Ý nghĩa bảo tồn nghi lễ làm Then đối với văn hóa dân tộc là gì?

“Bảo tồn nghi lễ làm Then không chỉ giữ gìn tín ngưỡng tâm linh mà còn góp phần bảo vệ bản sắc văn hóa dân tộc, giáo dục thế hệ trẻ và thúc đẩy phát triển văn hóa – xã hội bền vững.”

Kết luận

Nghi lễ làm Then là một di sản văn hóa tâm linh độc đáo, gắn liền mật thiết với đời sống và tâm thức của người Tày, Nùng và Thái. Qua việc phân tích chi tiết về làm Then là gì, vai trò của thầy Then, âm nhạc độc đáo trong nghi lễ cũng như sự phát triển bền vững trong thời đại mới, có thể thấy rằng đây không chỉ là một loại hình tín ngưỡng mà còn là biểu tượng văn hóa sâu sắc.

Việc duy trì và phát huy nghi lễ làm Then chính là trách nhiệm chung của cộng đồng và xã hội, nhằm bảo vệ những giá trị văn hóa truyền thống quý báu trước sự biến đổi không ngừng của thời gian. Như vậy, hiểu và trân trọng làm Then không chỉ là giây phút nhìn lại cội nguồn tâm linh mà còn là cách để chúng ta tôn vinh và bảo vệ nền văn hóa đa dạng của đất nước.

Bài viết này hy vọng đã đem đến cho bạn đọc cái nhìn toàn diện và sâu sắc về nghi lễ làm Then, nguồn gốc, ý nghĩa và tầm quan trọng của nó trong đời sống người dân tộc, từ đó góp phần nâng cao nhận thức cũng như tình yêu văn hóa truyền thống dân tộc Việt Nam.